تأثیر مشتری نهایی بر پیاده‌سازی سیستم ردیابی محصولات غذایی

 

چکیده

مزایای پیاده‌سازی سیستم ردیابی چنان گسترده است که اکثر سازمان‌ها با آن آشنا هستند و تمایل به استفاده از آن دارند بااین‌وجود، هنوز هزینه‌های اجرای این سیستم نگرانی‌هایی را برای مدیران ایجاد می‌کند که مانع از اجرای آن می‌شود. در این راستا تلاش شده عواملی را که به سازمان‌ها کمک می‌کند تا از موفقیت این سیستم پس از پیاده‌سازی مطمئن شوند شناسایی شود. عوامل تأثیرگذار خود به دودسته عوامل اصلی و فرعی تقسیم می‌شوند. این مقاله به بررسی تأثیر آگاهی مصرف‌کنندگان از مزایای سیستم ردیابی در عوامل اصلی (عامل اجتماعی) می‌پردازد. شواهد حاکی از آن است چنانکه مصرف‌کننده نهایی از تأثیر سیستم ردیابی بر امنیت و کیفیت مواد غذایی و اصالت محصول آگاه باشد از آن استقبال می‌کند. این استقبال که به معنی جذب و حفظ مشتریان بیشتر است، برای سازمان‌ها بسیار اهمیت دارد و می‌تواند یکی از مهم‌ترین مشوق‌های آنان در پیاده‌سازی سیستم ردیابی محسوب شود.

  1. مقدمه

پیاده‌سازی سیستم ردیابی بی‌تردید تأثیر به سزایی در مدیریت زنجیره و کاهش هزینه‌های تمام‌شده تولید دارد. علاوه بر آن پیاده‌سازی این سیستم بسیاری از مشکلات زنجیره تأمین را حل می‌کند مسائلی چون شناسایی کالا، خدمات و دارایی‌ها در سیستم‌های مالی، اداری و انبارداری، مشخص بودن اصالت کالا، جلوگیری از حضور کالاهای تقلبی، قابلیت دیدن[۱] و یا رصد زنجیره تأمین و نهایتاً تأمین امنیت محصولات می‌شود. [۱]، [۲] و [۳]

در صنعت غذایی، امنیت و سلامت یکی از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین مباحثی است که دولت‌ها بر آن تأکید داشته و قوانین سخت‌گیرانه‌ای در این حوزه وضع کرده‌اند. امروزه برای اطمینان از رعایت اصول صحیح و بهداشتی در تولید مواد غذایی، نظارت و ردیابی از مزرعه تا سفره مطرح است. بازاری که در این خصوص مورداستفاده قرار می‌گیرد، سیستم ردیابی است که با استفاده از فناوری اطلاعات و ثبت صحیح داده‌های اصلی و رویدادی اطلاعات مرتبط با یک محصول را از آغاز تا انتها در اختیار متقاضیان قرار می‌دهد. سازمان‌های زیادی برای تأیید صحت محصولات غذایی خود، پیاده‌سازی سیستم ردیابی را علی‌رغم هزینه‌های آن در دستور کاردارند. با استفاده از این سیستم آن‌ها ضمن ارائه اطلاعات محصول می‌توانند هرگونه گزارش در خصوص مشکلات موجود در یک محصول را ریشه‌یابی و محصولات مشابه را فراخوان کنند. [۴] و [۵]

C:\Users\alambin_a\Desktop\images.jpg

ازآنجاکه پیاده‌سازی سیستم ردیابی هزینه‌هایی را بر تأمین‌کنندگان تحمیل می‌کند، پیاده‌سازی صحیح سیستم بسیار اهمیت می‌یابد. ضمن آنکه تأمین‌کنندگان امیدوارند ضمن صرفه‌جویی‌هایی که این سیستم برایشان ایجاد می‌کند، بین محصولات دارای ردیابی و محصولات فاقد ردیابی تفاوت وجود داشته باشد تا با تقبل پیاده‌سازی این سیستم، مزیت‌های بازار را نیز کسب کنند. [۶]

نکته‌ای که مطرح می‌شود آن است که آیا مشتریان به‌عنوان مصرف‌کننده نهایی محصولات علت از اهمیت و تأثیر سیستم ردیابی بر سلامت غذای خود مطلع هستند؟

آیا اطلاع این قشر از کاربردهای سیستم ردیابی می‌تواند مشوقی برای پیاده‌سازی سیستم ردیابی توسط تأمین‌کنندگان این گروه از محصولات باشد؟

آیا مصرف‌کننده نهایی محصولات غذایی بر پیاده‌سازی موفق سیستم ردیابی تأثیر دارد؟

این مقاله به بررسی تأثیر مشتریان نهایی مواد غذایی بر پیاده‌سازی سیستم ردیابی در این حوزه از محصولات می‌پردازد.

  1. اهداف پژوهش

این پژوهش باهدف دستیابی به اهداف اصلی و فرعی زیر انجام‌شده است:

کمک به مدیران ارشد جهت شناسایی شرایط استقرار موفق نظام‌های ردیابی و اتخاذ تصمیم صحیح

آگاه‌سازی مدیران از پیش‌نیازهای لازم و تغییرات احتمالی موردنیاز برای موفقیت پیاده‌سازی

اطمینان مدیران از پیاده‌سازی موفق سیستم در سازمان

  1. تعاریف

به‌منظور درک راحت‌تر عبارات طرح‌شده در مقاله، تعاریف آن‌ها در این بخش ارائه می‌شود:

ازنظر سیم کی الوی و همکاران[۲] (۲۰۰۰) زنجیره ‌تأمین، زنجیره‌ای است که همه فعالیت‌های مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه ماده اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف‌کننده را شامل می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر زنجیره تأمین سیستمی است

که اعضاء بالادستی شامل تأمین‌کننده‌های مواد خام و تولیدکنندهها از طریق جریان مواد و اطلاعات با اعضای پایین‌دستی زنجیره تأمین یعنی توزیع‌کننده‌ها، عوامل خرده‌فروشی و درنهایت مصرف‌کننده نهایی ارتباط برقرار می‌کنند. [۷]

در کنار جریان مواد، دو جریان دیگر که یکی جریان اطلاعات و دیگری جریان منابع مالی و اعتباری است نیز وجود دارد.

در دیدگاه مدیریت زنجیره تأمین، تمامی شرکتها، مراکز و افرادی که در تولید، حمل‌ونقل، توزیع یا ارائه خدمات یک محصول نقش دارند، مانند حلقههای یک زنجیر، به یکدیگر متصل‌اند. به شرکت‌ها و سازمان‌ها که از ابتدا تا انتها مسیر حرکت اطلاعات و محصول را تشکیل می‌دهند زنجیره تأمین کالا گفته می‌شود. در این راستا ردیابی به‌عنوان یک ابزار در مدیریت زنجیره تأمین می‌تواند تأثیر به سزایی در دست‌یابی سازمان‌ها به منافع بیشتر داشته باشد. [۸]

ردیابی:

ازنظر جین یو هوو همکاران[۳] (۲۰۱۳) ردیابی ‏زنجیره تأمین به معنی توانایی شناسایی بازیگران مسئول است، فعالیت‏ها و مکان‏ها به‌وسیله شناسایی در سراسر ‏زنجیره تأمین دنبال می‏شوند؛ به‌عبارت‌دیگر، «ردیابی» به ردیابی یک محصول کشاورزی یا کالا اشاره دارد به‌گونه‌ای که ویژگی‏های پرونده در کل فرآیند یا ‏زنجیره تأمین در یک سیستم ردیابی، توسط یک گروه بزرگ و پویا از شرکا شناسایی می شوند. [۹]

روی یانگ چن (۲۰۱۷) عقیده دارد که ردیابی در اصل مفهوم کنترل و نظارت بر فرآیندهای ‏زنجیره تأمین است. ردیابی از منظر ایجاد اطمینان از ایمنی، کیفیت و پایداری در صنعت مواد غذایی ارزشمند است که با استفاده از سیستم اطلاعاتی، اطلاعات مواد غذایی و تقاضای مشتری برای ردیابی مؤثر مواد غذایی به دست می‌آید.

در یک پژوهش تقریباً ۸۰٪ از پاسخ‌دهندگان بر این باورند که قابلیت ردیابی با مفهوم ردیابی یا تعیین مبدأهمراه است. [۱۰]

داده‌های اصلی:

داده‌هایی در خصوص محصول که به ماهیت آن اشاره دارد. این داده‌ها هم‌چنین پیرامون منابع سازمان بوده و منبع آن را تعریف می‌کند و مستقل هستند. این داده‌ها می‌توانند به شکل توصیفی یا مرجعی یک محصول را کاملاً شناسایی نمایند.

مثال:

  • نام یک قطعه
  • جنس
  • عملکرد
  • شماره فنی قطعه
  • نام تولیدکننده و تأمین‌کننده
  • تاریخ تولید
  • تاریخ انقضاء
  • ارتباط با سایر قطعات (BOM)
  • مدت‌زمان تعویض قطعه و غیره

داده‌های اصلی اطلاعاتی مانند مشتریان، تأمین‌کنندگان، مواد، خدمات، دارایی‌ها، قطعات، تجهیزات، مکان‌ها، کارکنان و غیره را شناسایی می‌کنند. [۱۱]

داده‌های تراکنشی:

داده‌های پیرامون تراکنش‌های سازمانی یا تراکنش‌های بین سازمانی هستند.

داده‌های تراکنشی یک رویداد را توصیف می‌کنند و معمولاً با افعال توصیف می‌شوند و دارای بعد زمان هستند.

داده‌های تراکنشی، تبادلات، توافقات و انتقالات بین سازمان‌ها و افراد را مستند می‌کنند. [۱۱]

مثال:

  • عقد قرارداد خرید (در چه تاریخی، توسط چه کسی، با چه تأمین‌کننده‌ای، مربوط به کدام درخواست خریدی و غیره)
  • پرداخت چک (در چه تاریخی، چه شماره‌ی چکی، تائید توسط چه کسی، به چه مبلغی و غیره)
  • عملیات تولید (چه شماره برنامه تولیدی، با چه تجهیزات و مواد و قطعاتی، توسط چه کسی، دارای چه مهارتی، در چه مکانی، در کدام خط تولید، در چه تاریخی و غیره)

داده‌های رویدادی

داده‌های رویدادی درواقع از جنس داده‌های تراکنشی هستند اما به جهت اهمیتی که دارند، دسته‌ای جداگانه برای آن‌ها در نظر گرفته‌شده است

داده‌های مربوط به استفاده عملیاتی از قطعات و اجزاء و همچنین فعالیت‌های نگهداری و تعمیرات، شامل تغییرات مربوط به پیکربندی [۱۱]

مثال:

  • خرید قطعه به‌وسیله سازمان (در چه تاریخی، توسط چه کارپردازی، از چه تأمین‌کننده‌ای، مربوط به کدام درخواست خریدی و غیره)
  • پرداخت مبلغ قطعه (در چه تاریخی، چه شماره‌ی چکی، تائید توسط چه کسی، به چه مبلغی و غیره)
  • عملیات سرویس دوره‌ای (روی چه تجهیزی، توسط چه کسی، مستقر در چه مکانی، در چه تاریخی، چه لیست قطعاتی با چه شماره فنی‌هایی و غیره)

موفقیت پیاده‌سازی سیستم ردیابی:

ازآنجایی‌که سیستم ردیابی یک سیستم اطلاعاتی محسوب می‏شود و ‏پیاده‏سازی آن‌یک پروژه برمبنای آی تی است، در تعریف موفقیت، موفقیت پیاده‌سازی سیستم‏های اطلاعاتی و

اجرای پروژه‏های آی تی مدنظر قرار می‌گیرد. دلون و مک ‏لین[۴] (۱۹۹۲) در یک پژوهش بیان کر‏ده‏اند که درک مفهوم موفقیت بستگی به طبقه و سطحی دارد که موفقیت در آن تعریف می‏شود. این سطوح[۵] شامل سطح فنی برای تولید، سطح معنایی برای محصول تولیدشده و سطح اثربخشی یا نفوذ برای دریافت‌کننده ‏هست که مرتبط با کاربرد، رضایت کاربر، تأثیر فردی و تأثیر سازمانی است و موفقیت در هر سطح جداگانه معنا ‏می‏یابد. [۱۲]

گودهو و تامپسون[۶] (۱۹۹۵) استدلال کردندکه موفقیت با توجه به تأثیرات عملکردی (به‌عنوان‌مثال، انجام‌وظیفه با استفاده از سیستم) و متناسب بودن فناوری با وظیفه یا تی تی اف[۷] تعیین می‏شود. آن‌ها اعتقاد دارند در ارزیابی موفقیت سیستم اطلاعاتی باید به تی تی اف یا سازگار بودن سیستم فناورانه با اهداف سازمانی از تهیه آن، توجه خاص شود. [۱۳]

اک مونس و بی اف جیرمی (۱۹۹۶) موفقیت پروژه را دستیابی به اهدافی دانستند که منافع شرکت‏ها را تضمین کند.

واقعیت آن است که تعریف موفقیت برای یک پروژه سخت است، زیرا از دیدگاه‏های مختلف ‏می‏توان آن را تعریف کرد. مهم است که پیش از ‏پیاده‏سازی یک سیستم جدید به‌ عنوان پروژه، هدف از اجرای آن توسط سازمان تبیین و مفهوم موفقیت تعریف گردد. [۱۴]

مصرف‌کننده نهایی:

مصرف‌کننده نهایی[۸] کسی است که به‌عنوان آخرین حلقه زنجیره تأمین و مشتری نهایی، محصول غذایی را تهیه‌کرده و آن را مصرف می‌کند. به‌عبارت‌دیگر هدف وی از خرید محصول مصرف و تغذیه است نه فروش مجدد. این فرد معمولاً به دنبال ویژگی‌های خاصی در محصول است به‌عنوان‌مثال علامت استاندارد، تاریخ انقضاء و هر چیزی که خاطر وی را از کیفیت و سلامت محصول تهیه‌شده آسوده نماید. [۱۵]

  1. شناسایی عوامل مؤثر در ادبیات تحقیق

به‌منظور شناسایی نقش مصرف‌کننده نهایی بر پیاده‌سازی سیستم ردیابی، پژوهش‏هایی که پیش‌ازاین در ایران و جهان در خصوص مفاهیم مرتبط با پیاده‌سازی سیستم ردیابی انجام‌شده، موردبررسی قرار گرفت. پژوهش‌ها حاکی از آن است که پیاده‏سازی نظام‌های نوین اطلاعاتی برای سازمان‏ها مزیت رقابتی ایجاد می‌کند. موانعی مانند هزینه بالای ‏پیاده‏سازی وجود دارند اما شرکت‏ها با آگاهی از مزایای ‏پیاده‏سازی این نظام‌ها تمایل به استفاده از آن دارند. [۱]

‏پیاده‏سازی سیستم ردیابی اگر به‌درستی انجام شود، منافع ‏بی‏شماری را برای سازمان ‏به همراه دارد. برای اجرای صحیح سیستم ردیابی، لازم است عوامل مؤثر بر آن شناسایی شود. [۷]

برای موفقیت در ‏پیاده‏سازی سیستم ردیابی لازم است اهداف سازمان به‌خوبی مشخص باشد و مدیریت ارشد حمایت‏های مالی و معنوی را از آن به عمل آورد. طبیعی است که اگر در سازمان‏ها اهداف و راهبرد مشخص نباشند یا مدام دستخوش تغییر شوند، انتظارات تعریف‌نشده ‏از سیستم ردیابی سبب ‏می‏شود تا سیستم به سرانجام نرسد. مدیریت ارشد و مدیر پروژه سازمان هم‌چنین باید بتواند نظر مساعد ذینفعان سازمان را نسبت به آن جلب کند به‌عنوان‌مثال اگر سهامداران هزینه‏های پروژه را تقبل نکنند یا کارکنان در مقابل استفاده از سیستم جدید مقاومت نشان دهند، پروژه با شکست روبرو خواهد شد. [۱۶]

مدیریت پروژه و تیمی که مسئولیت اجرای سیستم را دارند نیز تأثیرگذار هستند. توانایی‏های مدیر پروژه در مدیریت منابع انسانی، ریسک، هزینه، زمان، کیفیت و تخصص فنی او نقش بسزایی در موفقیت پروژه دارد. [۱۷]

انتخاب سیستم مناسب، کیفیت آن و کیفیت اطلاعات نیز بسیار ضروری هستند. کیفیت اطلاعات برای ‏تصمیم گیران بسیار مهم است. مدیران، سهامداران، سازمان‏های نظارتی، شرکا و همه افرادی که نیاز به اطلاعات دارند، نیازمند نظام‌هایی هستند که کیفیت اطلاعات را برای اعتماد و ‏تصمیم‏گیری بر اساس آن‌ها تضمین کند. کیفیت سیستم به کاربران کمک ‏می‏کند تا آن را به‌درستی مورداستفاده قرار داده و مشتاق به استفاده از آن باشند. کاربران سیستم که کارکنان سازمان هستند و از سیستم برای وارد نمودن اطلاعات، ثبت و ذخیره‌سازی، به اشتراک‌گذاری و غیره استفاده می‌کنند به کیفیت سیستم و کاربری آسان آن توجه می‌نمایند. کیفیت سیستم سبب ‏می‏شود کارکنان آن را به‌راحتی درک کرده و با آن کار کنند. [۱۲]

تروناتزکی و همکاران در سال ۱۹۹۰ مدلی را ارائه کردند که در آن سه وجه محیط، سازمان و فناوری به‌عنوان عوامل مهم برای سازگاری فناوری انتخاب‌شده در سازمان، در نظر گرفته‌شده است. چارچوب تروناتزکی و همکاران که به چارچوب TOE[۹] معروف است، مدل تطبیق‌پذیری فنّاوری نام‌گرفته ‏است. این مدل که در شکل ۱ نشان داده‌شده است، با توجه به اهمیت سازگار شدن یک فناوری جدید با سازمان قابلیت کاربری دارد و در تحقیقات فراوانی استفاده‌شده است. [۱۸]

چنانکه مشاهده می‌شود در مدل TOE عوامل بیرونی نیز در موفقیت یک سازمان مطرح‌شده است.

یان کینگ دان و همکاران[۱۰] (۲۰۱۷) نیز برای ارائه چارچوب عوامل کلیدی موفقیت در ‏پیاده‏سازی سیستم ردیابی در ‏زنجیره تأمین مواد غذایی از ترکیب مدل TOE با مدل دلون و مک ‏لین استفاده کرده‏اند. [۱۲]

اتخاذ تصمیمات فناورانه

عوامل تأثیرگذار سازمانی:

ساختار سازمانی، منابع

و فرآیندها

عوامل تأثیرگذار بیرونی:

حمایت و دانش مشتری، رقبا، تأمین‌کنندگان و قوانین دولتی

فناوری:

فناوری‌های داخلی و فناوری خارجی قابل‌دسترس

شکل ۱- چارچوب تی او ای تروناتزکی و همکاران (۱۹۹۰)

در این مدل نیز سه بعد بیرونی (بعد اجتماعی دانش مشتری)، سازمانی و فناوری به‌عنوان عوامل تأثیرگذار در نظر گرفته‌شده‏اند سازمان‏ها را یاری می‌کنند تا تصمیمات فناورانه اتخاذ کرده و در اجرای آن به موفقیت برسند.

ماتیا ماتوی و جفری جونز (۲۰۱۶) در مقاله‏ای که در آن مسائلی را که شرکت‌های کوچک باید از آن آگاه باشند مانند مفاهیم، منافع و موانع پیاده‌سازی، محرک‌های مؤثر و چارچوب ردیابی معرفی کرده‏اند. آنان در این مقاله محرک‏های مؤثر بر ردیابی را به دودسته عوامل خارجی و عوامل داخلی دسته‌بندی کرده و چارچوب‌های ردیابی را شامل قوانین و استانداردهای بین‌المللی مانند جی اس وان و استانداردهای ISO 9000 و منافع و موانع را شامل مشتری و اجتماع، زنجیره تأمین بنگاه و مدیریت بحران می‌دانند. آن‌ها در پایان به این نتیجه می‌رسند که سیستم ردیابی نیز تأثیرگذار است و مدل را با افزودن سیستم بین مفاهیم ردیابی و منافع و موانع مطابق شکل ۲ تکمیل کردند. [۱]

عملکرد سیستم ردیابی

شکل ۲- مدل اصلاح‌شده ماتیا ماتوی و جفری جونز ۲۰۱۶

چنانکه مشاهده می‌شود، نقش عوامل بیرونی در اکثر پژوهش‏ها نادیده گرفته‌شده ‏است و تأثیر کمتری را از نظر محققین دارد. محققانی چون پیتر سدان و همکاران ۲۰۱۷، نوراشکین علی الکساندر و همکاران ۲۰۱۶ و ک.پینتو و دنیس پی.سلواین (۲۰۰۸) مهم‌ترین عوامل بیرونی را شامل قوانین و مقررات دولت‏ها و حمایت‏های آنان است که بر شرایط کاری و وضعیت اقتصادی که سازمان‏ها در آن فعالیت ‏می‏کنند، تأثیرگذار است؛ می‌دانند. [۱۶] و [۲۰]

اما به‌مرور شاهد آن هستیم که تحقیقات مؤید تأثیر فرهنگ جامعه و هنجارهای اجتماعی در پذیرش یا عدم پذیرش یک سیستم جدید نیز است.

در این تحقیقات « درک و پشتیبانی مصرف‌کنندگان از ردیابی مواد غذایی» از اصلی‌ترین عوامل تأثیرگذار اجتماعی شناسایی‌شده است. [۱۹]

بنابراین طبق ادبیات تحقیق به نظر می‌رسد شرکت‏ها و سازمان‏ها در اتخاذ هرگونه تصمیم همواره باید عواملی را که بیرون از چارچوب سازمان بوده و بر منافع آن‌ها تأثیر می‌گذارند، در نظر بگیرند. [۲۰] به‌عنوان‌مثال اقدامات فرهنگی کشورها در خصوص اهمیت اصالت کالا بر رویکرد مشتریان در انتخاب محصول و درنتیجه بر بازار شرکت‏ها مؤثر است. [۲۲]

  1. روش تحقیق و بررسی نظر خبرگان در ایران
    1. روش تحقیق

نتایج این تحقیق قابلیت به‌کارگیری در نهادها، شرکت‌ها، سازمان‌ها، بنگاه‌ها و انواع زنجیره‌های تأمین داخلی برای پیاده‌سازی موفق سیستم ردیابی را دارد.

با توجه به شیوه گردآوری دادهها و عوامل تشکیل‌دهنده، روش مورداستفاده در پژوهش حاضر روش توصیفی- پیمایشی است.

تحقیق در دو گام انجام‌شده است:

گام اول: برای تأیید متغیرهای شناسایی‌شده در ادبیات تحقیق و شناسایی متغیرهای خاص کشور ایران که در ارتباط با موضوع پژوهش باشد به تاجران، تولیدکنندگان، صاحبان صنعت در حوزه مواد غذایی و نیز متخصصان شناسایی و ردیابی به‌عنوان خبرگان حوزه مراجعه شد. جمع‌آوری اطلاعات از خبرگان با استفاده از مصاحبه‏های نیمه ساختاریافته انجام گرفت. جامعه آماری تحقیق حاضر در این گام مرتبط با بخش کیفی روش تحقیق بوده است.

گام دوم: برای تأیید فرضیه‌ها و پس از تأیید پرسشنامه جمع‌آوری اطلاعات از مدیران، کارشناسان و صاحب‌نظران با استفاده از پرسشنامه انجام‌شده و روش تحقیق در این بخش به شکل کیفی بوده است. تعداد کارشناسانی که باید بین آن‌ها پرسشنامه توزیع می‌گردید با توجه به تعداد متغیرها و پرسش‌ها تخمین زده شد.

    1. روش نمونه‌گیری

برای نمونه‌گیری در این پژوهش از روش طرح نمونه‌برداری تصادفی طبقه‌ای استفاده‌شده است.

به‌این‌ترتیب که برای دریافت نظرات تمامی کاربران سعی شده طبقات طراحان و پیاده سازان سیستم، طبقه تولیدکنندگان، بازرگانان و در هر طبقه نظر مدیران و کارشناسان دریافت شود. در هر طبقه نمونه‌برداری تصادفی ساده انجام‌شده است.

سؤالات تحقیق که ۳۰ سؤال بود و تعداد ۱۵۰ پرسشنامه توزیع‌شده بین مدیران، صاحب‌نظران، متصدیان و کارشناسان شرکت‌های فعال درزمینه‌ی ردیابی و صنعت مواد غذایی جمع‌آوری گردید.

    1. نظر خبرگان

به‌منظور اطمینان از تأثیر مصرف‌کنندگان نهایی بر موفقیت سیستم ردیابی با خبرگان ایرانی شاغل در این حوزه مصاحبه شده و نتایج صحبت‌های آنان بررسی‌شده است.

خبرگان انتخاب‌شده برای این تحقیق ده نفر و از هفت سازمان بودند. یک نفر از مصاحبه‌شوندگان خانم و باقی آن‌ها آقا هستند. همه مصاحبه‌شوندگان دارای تحصیلات دانشگاهی و سابقه کاری مرتبط با موضوع بودند.

شش نفر از مصاحبه‌شوندگان فعالان حوزه صادرات و انجمن‌های صنایع غذایی، دو نفر از آنان افراد فعال در بخش تولید در حوزه صنایع غذایی و دو نفر از آنان از دست‌اندرکاران شناسایی و کدگذاری بودند. دو خبره فعال در بخش شناسایی و کدگذاری سال‏ها است در حوزه شناسایی اقلام، خدمات، مکان‏ها، ردیابی محصولات و ارائه نظام‌های جدید مبتنی بر وب در حوزه تجارت فعال هستند. این افراد با تکیه‌بر استانداردهای ملی و بین‏المللی راهکارها، روش‏ها و مدل‌های موردنیاز برای ردیابی را ارائه داده و در بخش طراحی، تهیه نرم و پیاده‌سازی سیستم ردیابی مشاور سازمان‏ها هستند.

دو نفر فعال بخش تولیدی صنایع غذایی سال‏ها است در کارخانه‌ها خود از سیستم ردیابی در کنترل کیفیت و نیز فراخوان محصولات بهره‌برداری می‏کنند. شش نفر از فعالان در انجمن‌ها و اتحادیه‌های صنایع غذایی بیشتر دغدغه‌های اعضا و تولیدکنندگان خود را در حوزه محصولات کشاورزی داشتند. عمده اعضای این انجمن‏ها نگران شناسایی صحیح محصولات، عدم تقلب نام تجاری و نیز رصد آن در طی زنجیره تأمین تا وصول مشتری نهایی هستند. این افراد ردیابی را برای امور نظارتی و مدیریتی در عرضه و صادرات محصولات نیاز دارند.

خبرگان آگاهی جامعه را از مباحث امنیت مواد غذایی و فواید سیستم ردیابی ضروری دانسته آن را به شرح جدول ۱ بیان نمودند.

جدول ۱- نظر خبرگان
نام سازمان متغیر موردنظر و توضیحات
سازمان ۱
  • حمایت‌های مالی و معنوی از تولیدکنندگان و واردکنندگان که اقدام به ایجاد سیستم ردیابی می‌کنند
سازمان ۲
  • اجباری بودن قوانین کیفیت و امنیت مواد غذایی در بازار مانند استاندارد
سازمان ۳
  • استقبال مشتریان از محصولات دارای ردیابی
سازمان ۴
  • تأکید بر آموزش در همه سطوح جامعه
  • وجود قوانین اجباری در خصوص کیفیت و امنیت مواد غذایی در بازار
سازمان ۵
  • فرهنگ‌سازی و آموزش گسترده در خصوص اهمیت موضوع در سازمان و جامعه
  • تصویب قوانین اجباری برای سطح کیفی محصولات قابل‌عرضه در بازار و رعایت آن
سازمان ۶
  • آموزش عمومی و افزایش دانش جامعه
  • آگاهی مشتریان و استقبال از محصولات دارای ردیابی
سازمان ۷
  • حمایت فرا بنگاهی در ایجاد بسترهای موردنیاز مانند فرهنگ عمومی جامعه
    1. تحلیل آماری

با بررسی نظرات خبرگان و جمع‌بندی نتایج حاصل از آن و نتایج ادبیات تحقیق متغیرهای مؤثر بر سیستم ردیابی شناسایی شدند. داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط نرم‌افزار مورد تحلیل آماری قرار گرفت و نشان داد که برای موفقیت در ‏پیاده‏سازی سیستم ردیابی لازم است اهداف سازمان به‌خوبی مشخص باشد و مدیریت ارشد حمایت‏های مالی و معنوی را از آن به عمل آورد.

مدیریت ارشد و مدیر پروژه سازمان هم‌چنین باید بتواند نظر مساعد ذینفعان سازمان را نسبت به آن جلب کند به‌عنوان‌مثال اگر سهامداران هزینه‏های پروژه را تقبل نکنند یا کارکنان در مقابل استفاده از سیستم جدید مقاومت نشان دهند، پروژه با شکست روبرو خواهد شد.

مدیریت پروژه و تیمی که مسئولیت اجرای سیستم رادارند نیز تأثیرگذار هستند. توانایی‏های مدیر پروژه در مدیریت منابع انسانی، ریسک، هزینه، زمان، کیفیت و تخصص فنی او نقش بسزایی در موفقیت پروژه دارد.

انتخاب سیستم مناسب، کیفیت آن و کیفیت اطلاعات نیز بسیار ضروری هستند. کیفیت اطلاعات برای ‏تصمیم گیران بسیار مهم است. مدیران، سهامداران، سازمان‏های نظارتی، شرکا و همه افرادی که نیاز به اطلاعات دارند، نیازمند نظام‌هایی هستند که کیفیت اطلاعات را برای اعتماد و ‏تصمیم‏گیری بر اساس آن‌ها تضمین کند. کیفیت سیستم به کاربران کمک ‏می‏کند تا آن را به‌درستی مورداستفاده قرار داده و مشتاق به استفاده از آن باشند. کاربران سیستم که کارکنان سازمان هستند و از سیستم برای وارد نمودن اطلاعات، ثبت و ذخیره‌سازی، به اشتراک‌گذاری و غیره استفاده می‌کنند به کیفیت سیستم و کاربری آسان آن توجه می‌نمایند. کیفیت سیستم سبب ‏می‏شود کارکنان آن را به‌راحتی درک کرده و با آن کار کنند. هم‌چنین عوامل بیرونی مانند حمایت دولت، قوانین مرتبط با ردیابی، رضایت مشتریان. [۱۹] و [۱۲] و [۱]

ازآنجاکه هدف مقاله بررسی نقش آگاهی مصرف‌کننده نهایی است، علاوه بر تأثیر عوامل متنوع داخلی و خارجی، آگاهی مشتری به‌عنوان یک عامل مؤثر بر موفقیت پیاده‌سازی سیستم ردیابی به شکل فرضیه زیر بررسی شد:

فرضیه صفر: عامل بیرونی (آگاهی مشتری) بر پیاده‌سازی سیستم ردیابی تأثیر ندارد.

فرضیه پژوهش: عامل بیرونی (آگاهی مشتری) بر پیاده‌سازی سیستم ردیابی تأثیر دارد.

شکل ۳ – بررسی تأثیر نقش مشتری نهایی در عوامل اجتماعی

با توجه به جدول ۴ مشخص می‌شود که میانگین عامل اجتماعی ۸۵۲/۰ است و در خودگردان سازی بین حد بالا (۱۹۱/۱) و پایین (۵۷۴/۰) قرار دارد لذا تأثیر و ارتباط معناداری بین متغیر عامل اجتماعی و متغیر وابسته عوامل اصلی وجود دارد. عامل اجتماعی با ضریب اهمیت ۸۳۱/۰ چهارمین مؤلفه تأثیرگذار در ابعاد اصلی است که بر موفقیت سیستم ردیابی مؤثر واقع می‌شود. این مؤلفه شامل فرهنگ‌سازمانی در پذیرش، همکاری و مشارکت همه‌جانبه واحدهای مرتبط با سیستم جدید، فرهنگ جامعه و آگاهی عمومی در استقبال از محصولات دارای ردیابی و پرداخت بیشتر برای خرید این محصولات، آموزش عمومی و سازمانی برای بالا بردن آگاهی عمومی جامعه در خصوص لزوم ردیابی در محصولات غذایی و درنهایت شامل ارزش درک شده پروژه از سوی کارکنان و افراد درگیر در پروژه است.

جدول ۲- ارزیابی نرمال بودن عوامل اجتماعی

متغیر مینیمم ماکزیمم کجی نسبت بحرانی کشیدگی نسبت بحرانی
Q18 ۲.۰۰۰ ۵.۰۰۰ .۰۴۲ .۲۱۲ .۶۲۰ -۱.۵۶۶
Q10 ۲.۰۰۰ ۵.۰۰۰ .۳۶۱ -۱.۸۲۳ .۷۱۵ -۱.۸۰۵
Q23 ۲.۰۰۰ ۵.۰۰۰ .۱۹۳ .۹۷۴ .۴۰۹ -۱.۰۳۲
Q07 ۲.۰۰۰ ۵.۰۰۰ .۳۴۵ -۱.۷۴۳ .۲۳۵ .۵۹۳
Multivariate .۷۵۷ .۶۷۶

جدول ۳ – عوامل مؤثر بر ردیابی

شماره دسته کد پرسش رتبه آماری عنوان متغیر عنوان انگلیسی عنوان پیشنهادی
۴ Q07 ۰.۴۷ فرهنگ‌سازمانی Org. culture عامل اجتماعی

social factor

Q23 ۰.۵۶ فرهنگ جامعه و آگاهی عمومی Community culture and public awareness
Q10 ۰.۴۵ آموزش Education
Q18 ۰.۷۶ ارزش درک شده پروژه Perceived value

جدول ‏۴‑ مقایسه نتایج حداکثر درست نمایی و خودگردان سازی

پارامتر ML Bootstrap- ULS
Estimate S.E. P Mean SE L U
اجتماعی <- عوامل اصلی ۰.۸۳۱ ۰.۱۷۳ *** ۰.۸۵۲ ۰.۱۹۱ ۰.۵۷۴ ۱.۱۹۱
    1. پیشنهادهای کاربردی

با توجه به نتایج این پژوهش پیشنهاداتی باهدف دستیابی به اهداف فوق ارائه می‌شود.

      1. پیشنهاد‌ها در بخش سازمانی (مدیران ارشد):
  • توجه به استراتژی سازمان و درک لزوم پیاده‌سازی سیستم ردیابی برای سازمان
  • تعیین اهداف سازمان، تبیین دستاوردهای ممکن سیستم
  • مشخص کردن انتظارات از پیاده‌سازی سیستم ردیابی
  • استفاده از فردی آشنا و مسلط به مفاهیم، مدل‌ها و استانداردهای موجود برای پیاده‌سازی سیستم ردیابی به‌عنوان مدیریت پروژه
  • توجه به منابع سازمانی مانند توانمندی سازمان در بخش آی تی و مهارت کارکنان با نظام‌های مرتبط
  • توجه به قوانین و مصوبات حمایتی دولت و استفاده از مزایای ممکن
  • توجه به دانش عمومی جامعه و پیش‌بینی برنامه‌های ترویجی و دانشی عمومی
      1. پیشنهاد در بخش دولتی:
  • مشخص کردن سیاست‌های کشور در خصوص کیفیت و امنیت مواد غذایی
  • تعیین سطح دخالت دولت برای تأمین بسترها و زیرساخت‌ها
  • تعیین سیاست‌هایی به‌منظور ایفای نقش اثربخش لجستیک و حمل‌ونقل
  • تعیین سیاست‌ها برای بالا بردن آگاهی عمومی جامعه از امنیت مواد غذایی و نقش نظام‌های ردیابی
      1. پیشنهاد برای مرکز ملی شماره‌گذاری کالا و خدمات ایران:
  • توسعه استانداردها و مدل‌های ردیابی
  • برقراری ارتباطات بالادستی با ارکان دولت به‌منظور آگاه‌سازی و توجیه دولت به‌منظور حمایت از فناوری ردیابی
  • تهیه برنامه‌های آگاهی‌بخش برای ارتقاء فرهنگ‌سازمانی و جامعه
  1. نتیجه‌گیری:

در این تحقیق عوامل مؤثر بر ردیابی به دودسته عوامل اصلی و فرعی تقسیم شدند. در مرور ادبیات پیشین نیز بسیاری از محققین نقش عوامل اجتماعی را در نظر گرفته بودند. این امر به همراه نتایج پژوهش نشان می‌دهد قرارگیری متغیر فرهنگ جامعه و آگاهی عمومی در عوامل اجتماعی به‌عنوان یک عاملی اصلی اشتباه نیست بلکه پژوهش حاضر تحقیقات پیشین را تأیید می‌کند. نظرسنجی‌های داخلی نیز آمادگی مصرف‌کننده نهایی در پرداخت و استقبال از سیستم ردیابی مورد تأکید است.

بی‌شک برای اجرای هر نظام جدید در سازمان یا کشور نوع برخورد جامعه با آن مهم است. پذیرش نظام جدید، تغییراتی که به دنبال آن ایجاد می‌شود و نیز درک اهمیت پروژه و تأثیری که بر سلامت جامعه دارد، سبب همکاری، همدلی و استقبال عمومی جامعه برای اجرای آن می‌شود.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل‌های آماری اهتمام دولت‌ها در بالا بردن آگاهی عمومی سبب می‌شود مردم از تأثیر ردیابی بر اصالت محصول آگاه شده و هم چنان‌که به علائمی مانند نشان استاندارد یا سیب سلامت توجه می‌کنند، به محصولات دارای برچسب ردیابی توجه کرده و اطلاعات آن را مطالعه نمایند. استقبال مردم به‌عنوان مصرف‌کنندگان نهایی محصولات غذایی، از محصولاتی که دارای ردیابی هستند و مبدأ و مقصد آن‌ها مشخص است درواقع تضمین‌کننده بازار برای شرکت‌هایی است که برای پیاده‌سازی سیستم ردیابی تلاش و هزینه کرده‌اند و به‌نوعی بهترین تشویق برای تولیدکنندگان است.

تصویب قوانینی که سازمان‌ها را مجبور به پیاده‌سازی سیستم ردیابی می‌کند، هرچند انگیزه‌ای برای اجرای این سیستم می‌شود و حمایت مدیریت ارشد و سایر عوامل مؤثر بر موفقیت پیاده‌سازی سیستم ردیابی تا زمانی که مصرف‌کنندگان نهایی با مفاهیم ردیابی و تأثیر آن آشنا نباشد، نمی‌تواند نقش اساسی در موفقیت پیاده‌سازی داشته باشد. نقش قوانین زمانی تأثیرگذار است که سازمان‌ها به پیاده‌سازی سیستم ردیابی به‌عنوان یک عامل مؤثر در تسهیل امور تجاری، اعتقاد داشته و مشتریان از تأثیر آن بر امنیت مواد غذایی آگاه باشند. در چنین شرایطی است که حمایت مدیریت ارشد، دانش مدیر پروژه، انتخاب سیستم کارآمد، دولت و غیره در تأمین تجهیزات یا وجود قوانین تشویقی به سازمان کمک می‌کند تا راحت‌تر هزینه‌های پیاده‌سازی سیستم را قبول کرده و از مزایای آن بهره‌مند شود. [۲۲] و [۲۳]

رضایت مشتری از سازمان و وفاداری وی به محصولات، خواسته اصلی هر سازمانی است. نگرانی‌هایی که امروزه در خصوص مواد غذایی وجود دارد و علاقه‌ای که به اطلاع داشتن از کیفیت مواد اولیه، مبدأ مواد، فرایند تولید، نوع حمل‌ونقل و نگهداری و غیره وجود دارد؛ می‌تواند انگیزه‌ای برای استقبال از سیستم ردیابی مواد غذایی از مزرعه تا سفره باشد. [۱] و [۱۹]

این تحقیق نشان می‌دهد پیاده‌سازی سیستم ردیابی در سازمان‌های ایرانی بیشتر به‌منظور اهداف تجاری درون بنگاهی انجام می‌شود. درواقع سازمان‌ها با توجه به نیازهای داخلی خود مانند مدیریت موجودی ممکن است اقدام به پیاده‌سازی سیستم ردیابی نمایند و رضایت مشتری در این بخش نقش اساسی باز نمی‌کند؛ اما استقبال مشتری از محصولات دارای ردیابی به نسبت محصولات فاقد آن اهمیت بیشتری برای سازمان‌ها دارد. این نتیجه به‌منظور نادیده گرفته نقش مشتری نیست.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده باید گفت آموزش‌های عمومی و همگانی از دو منظر اهمیت می‌یابد و سبب ارتقای سطح اجتماعی می‌شود. از یک‌سو آموزش فنی کاربران برای استفاده از سیستم و نیز بازگو کردن اهداف پروژه و اهمیت آن، از یک‌سو آموزش‌های همگانی و آگاه‌سازی مردم از اطلاعاتی که می‌توانند در خصوص محصولات دارای ردیابی داشته باشند و مزایایی که این محصولات در اطمینان از کیفیت و امنیت غذایی دارند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *